โรคหลอดลมอักเสบเรื้อรัง (Chronic Bronchitis) และโรคถุงลมปอดโป่งพอง (Pulmonary Emphysema) เกือบทั้งหมดเป็นผลจากการ ที่เราหายใจเอามลภาวะ ที่เป็นพิษ ซึ่งอาจอยู่ในรูปก๊าซ หรือฝุ่นเข้าไป ทำให้มีการอักเสบ และมีการทำลาย ระบบทางเดินหายใจคือ หลอดลมและปอด โรคนี้เกือบทั้งหมดจะเกิดร่วมกัน ผู้ป่วยบางรายอาจมีหลอดลมอักเสบมากกว่า แต่บางรายอาจมีถุงลมปอดโป่งพองมากกว่า น้อยรายที่จะเกิดเพียงอย่างเดียว ทางการแพทย์จึงมักเรียกรวมกันว่า โรคหลอดลมอุดกั้นเรื้อรัง (Chronic Obstructive Pulmonary Disease หรือ COPD) โรคนี้พบบ่อยมาก

คำจำกัดความ ของโรคหลอดลมอุดกั้นเรื้อรัง (Chronic Obstructive Pulmonary Disease หรือ COPD) หมายถึง การอักเสบของหลอดลม และของปอด (ถุงลม) เป็นผลที่เราหายใจ เอาสารที่เป็นพิษ ในอากาศเข้าไปในปอด ทำให้เกิดมีการอักเสบ และมีการทำลายหลอดลมและเนื้อปอดขึ้น

รูปที่ 1

รูปที่ 2

รูปที่1 เป็นรูปปอด จะเห็นได้ว่าเมื่ออากาศผ่านหลอดลมใหญ่ (Trachea) ลงไปถึงหลอดลมรอง (Bronchi) ซึ่งจะแยกต่อไปจนถึงหลอดลมเล็ก (Bronchiole) ลงไปถึงจุดสุดท้ายคือ ถุงลม (Alveoli) ซึ่งเป็นที่แลกเปลี่ยนอากาศที่หายใจเข้าไปในปอดกับเลือด

รูปที่ 2 เป็นรูปหลอดลมขนาดเล็กในคนปกติ (ลูกศรชี้ )จะเห็นได้ว่าเป็นท่อ มีผนังบาง ไม่มีกระดูกอ่อนบุอย่างหลอดลมใหญ่ และมีผนังของถุงลมยึดดึงอยู่กันไม่ให้หลอดลมตีบแฟบได้ง่าย

รูปที่ 3

รูปที่ 4

รูปที่ 3 เป็นรูปหลอดลมขนาดเล็กในคนที่เป็นโรคหลอดลมอักเสบเรื้อรัง (ลูกศรชี้) จะเห็นได้ว่าหลอดลมของผู้ป่วยนั้นหนาและบวมทำ ให้ขนาดรูของหลอดลมเล็กลง นอกนั้นยังมีเสมหะในรูของหลอดลมอีกด้วยซึ่งยิ่งทำให้หลอดลมตีบมากขึ้น ผนังของถุงลมที่มาเกาะยึดมีจำนวนน้อยลง

รูปที่ 4 เป็นรูปวาดของหลอดลมที่มีการอักเสบเรื้อรัง ผนังจะหนาและมีเสมหะเพิ่มขึ้นในหลอดลม

รูปที่ 5

รูปที่ 6

รูปที่ 5 เป็นรูปปอดของคนปกติฝานให้เห็นเนื้อปอดด้านข้างที่ปกติจะเรียบ

รูปที่ 6 เป็นรูปปอดด้านข้างของคนที่เป็นถุงลมปอดโป่งพอง (Emphysema) ซึ่งบริเวณเนื้อปอดถูกทำลายจะเป็นรูพรุนสีดำ

รูปที่ 7

รูปที่ 8

รูปที่ 7 เป็นรูปปอดด้านข้างของคนที่เป็นถุงลมโป่งพองแต่ฝานเป็นแผ่นบางๆ เห็นอากาศผ่านไปด้านหลังได้ ตรงรูพรุนคือ บริเวณที่เนื้อปอดถูกทำลายไป ผู้ป่วยรายนี้เป็นมากกว่าผู้ป่วยรายแรก (รูปที่ 6) เนื่องจากเนื้อปอดมีความสำคัญในการหายใจออก เพราะขณะหายใจออกตามปกตินั้น เราไม่ต้องออกแรงหายใจ ลมจะถูกไล่ออกจากปอดโดยแรงดีดกลับ (Elastic Recoil) ของปอด ถ้าปอดถูกทำลาย แรงนี้ลดลง ทำให้อากาศไหลออกช้าลง และอาจยังมีอากาศค้างเหลืออยู่ในปอดเมื่อเราเริ่มหายใจเข้าใหม่ (Air Trapping) เป็นผลให้ปอดมีปริมาตรมากกว่าปกติ (Hyperinflation of Lungs) แต่การยืดหดตัวของปอดทำได้น้อยกว่าปกติ

รูปที่ 8 เป็นรูปขยายของปอดคนปกติ เปรียบเทียบกับปอดของผู้ป่วยที่เป็นโรคถุงลมปอดโป่งพองอย่างรุนแรง

(รูปที่9)

รูปที่ 9

รูปที่ 10

รูปที่ 10 เป็นรูปวาดแสดงให้เห็นว่า เมื่อเกิดหลอดลมอักเสบเรื้อรัง และถุงลมปอดโป่งพอง ขณะหายใจออกความดันในหลอดลมลดลงเร็วกว่าในถุงลม ทำให้หลอดลมขนาดเล็ก (Bronchiole) ถูกกดให้ตีบตันลง (Expiratory Dynamic Airway Compression) ทำให้เราต้องออกแรงหายใจเพิ่มขึ้น และเป็นสาเหตุที่สำคัญอีกอันหนึ่งที่ทำให้ผู้ป่วยหายใจออกลำบากขึ้นและมีลมค้างในปอดมากขึ้น

ประวัติที่พบบ่อย คือ ผู้ป่วยให้ประวัติว่าสูบบุหรี่จัด สูบมาเป็นเวลานาน และมีอาการไอเรื้อรัง ระยะแรกๆ มักไอตอนเช้าหลังตื่นนอน ไอแห้งๆ หรือมีเสมหะเล็กน้อยเป็นเสมหะใสๆ ป่วยเป็นหวัดง่าย ระยะนี้อาการเหนื่อยยังไม่มีหรือถ้ามีก็มีไม่มาก อยู่ๆ ก็มีอาการเหนื่อยหอบหลังมีการอักเสบของหลอดลมหรือปอด เช่น เป็นไข้หวัด หายใจมีเสียงหืด ระยะหลังจะมีอาการหอบเหนื่อยหายใจลำบากเพิ่มขึ้น อาการจะเลวลงเรื่อยๆ แม้จะงดสูบบุหรี่แล้วก็ตาม และผลที่สุดตายจากภาวะการหายใจล้ม ผู้ป่วยหลายรายไม่เข้าใจว่าเมื่อตนเองหยุดสูบบุหรี่ มานานแล้วและตอนนั้นก็ไม่มีอาการอะไร ทำไมมามีอาการเหนื่อยภายหลังได้

รูปที่ 15

เอกซ์เรย์ปอดจะพบว่าเนื้อปอดจะดำกว่าปกติ กระบังลมถูกกดแบนลง ทรวงอกขยายโตขึ้นเพราะปริมาตรปอดโตขึ้น และเส้นเลือดที่ไปเลี้ยงปอดส่วนรอบนอกลดลง

(รูปที่ 15)

27-year-old woman with a normal PA radiograph (left) whose HRCT scan (right) early subtle changes of emphysema (A). Relatively narrow windows (750-1500) are required to recognize minimal low-attenuation abnormalities on HRCT.
รูปที่ 16

เอกซ์เรย์ปอดนั้นไม่ไวในการวินิจฉัยโรคเมื่อเทียบกับการตรวจด้วยเอ็กซ์เรย์คอมพิวเตอร์ ดังเช่นใน

รูปที่ 16 ซึ่งเอกซ์เรย์ปอดนั้นปกติแต่เอ็กซ์เรย์คอมพิวเตอร์พบว่ามีถุงลมโป่งพองแล้ว (ตรงลูกศรชี้)

Specimen radiograph (left) and HRCT scan (right) shows the typical, poorly defined, low-attenuation lesions of emphysema (A). Note the absence of definable walls around the areas of low attenuation
รูปที่ 17

รูปที่ 17 เป็นเอ็กซ์เรย์คอมพิวเตอร์ที่แสดงว่า มีถุงลมปอดโป่งพองซึ่งเป็นพื้นที่ว่างสีดำถ่ายเทียบกับปอดผู้ป่วยคนเดียวกันที่ถ่ายเมื่อตายแล้ว การตรวจสมรรถภาพปอดอื่นๆ ที่อาจช่วยการวินิจฉัยโรค ได้แก่ การตรวจปริมาตรปอด (Total Lung Capacity) การตรวจหาการแลกเปลี่ยนก๊าซในปอด (Diffusing Capacity) การตรวจหาค่าก๊าซในเลือดแดง (Arterial Blood Gases) การตรวจอื่นๆ ใช้ในการวิจัยมากกว่าการรักษา

โดยที่อาการของผู้ป่วยคือ อาการหอบเหนื่อย หายใจลำบากเมื่อออกกำลัง ทำให้ผู้ป่วยออกกำลังไม่ได้ ผลทำให้ผู้ป่วยมีสุขภาพเสื่อมลง ทั้งร่างกาย และจิตใจ อาการหอบเหนื่อย หายใจลำบาก เป็นผลจากการตีบ ของหลอดลมเนื่องจาก มีการอักเสบ การหดเกร็งของกล้ามเนื้อบุหลอดลม จากเสมหะในหลอดลม และจากหลอดลมขนาดเล็ก (Bronchiole)  ถูกกดให้ตีบตันลง(Expiratory Dynamic Airway Compression) ขณะหายใจออก ยาที่ใช้จึงมี 5 ประเภทคือ

1. ยาลดการอักเสบ ได้แกยาที่ลดปฎิกริยาการอักเสบ เช่น พวก Corticosteroids
2. ยาขยายหลอดลม
3. ยาละลายเสมหะ
4. ยาฆ่าเชื้อโรค เมื่อมีการติดเชื้อโรคในทางเดินหายใจและปอด
5. การให้ออกซิเจนที่บ้านตามความจำเป็น

ในปัจจุบันมีแนวโน้มว่า การใช้ยาที่เหมาะสม อาจทำให้สมรรถภาพปอดดีขึ้น และอาจมีชีวิตอยู่ได้นานขึ้น มียาหลายชนิด ที่กำลังอยู่ในระยะทดลอง และมีแนวโน้มว่าจะใช้ได้ผลดี การรักษาตั้งแต่เนิ่นๆ เมื่อผู้ป่วยมีอาการกำเริบของโรค (Acute Exacerbation) มีความสำคัญมาก อาการคือ ไอบ่อยขึ้น เสมหะเพิ่มขึ้น เสมหะเปลี่ยนลักษณะเป็นคล้ายหนอง และเหนื่อยมากขึ้น เพราะถ้ายิ่งมาช้ายิ่งรักษายากขึ้น ผู้ป่วยพวกนี้ส่วนใหญ่ตายจากภาวะการหายใจล้ม ซึ่งมักเกิดตามหลังการติดเชื้อทางระบบหายใจ และผู้ป่วยมาหาแพทย์ช้าเกินไป

การผ่าตัด เป็นการบรรเทาอาการของโรค และยังทำกันน้อย เมื่อเทียบกับจำนวนผู้ป่วยที่มีอยู่ ในผู้ป่วยที่มีถุงลมปอดโป่งพอง เป็นถุงใหญ่ และเนื้อปอดรอบๆ ที่ยังพอทำงานได้ดี  การตัดเอาถุงลมนั้นออกไป จะทำให้ผู้ป่วยเหนื่อยน้อยลงได้ ในผู้ป่วยที่เป็นโรคระยะท้ายๆ การผ่าตัดอาจช่วยได้แต่ต้องเลือกผู้ป่วยให้เหมาะสม  และมีผู้ป่วยเป็นส่วนน้อย ที่ได้ผลดีจากการผ่าตัด ได้แก่ผู้ป่วยที่โรคส่วนใหญ่ อยู่ในส่วนบนของปอดกลีบบน และโรคกระจายอยู่เป็นหย่อมๆ ยังมีเนื้อปอดที่ดีเหลืออยู่บ้าง การตัดปอดบางส่วนที่เสียออกไป เพื่อลดปริมาตรปอด (Lung Volume Reduction Surgery หรือ LVRS) อาจทำให้กล้ามเนื้อช่วยการหายใจ โดยเฉพาะกระบังลมทำงานได้ดีขึ้น การผ่าตัดเปลี่ยนปอด (Lung Transplantation) ก็มีผู้ทำกัน แต่ควรทำในที่ๆ มีความชำนาญเท่านั้น

อาการเหนื่อยหอบ หายใจลำบากของผู้ป่วย อาจไม่ได้มาจากโรคปอดทั้งหมด ผู้ป่วยเป็นจำนวนมาก ที่อาการเหนื่อยหอบ หายใจลำบากทำงานไม่ได้ เพราะเป็นผลมาจากกล้ามเนื้อทั่วไปและ/หรือกล้ามเนื้อช่วยหายใจอ่อนกำลังลง (Peripheral and Respiratory Muscle Dysfunction) จากการที่ผู้ป่วย ไม่ได้ออกกำลัง ดังนั้นการฟื้นฟูสมรรถภาพของผู้ป่วยที่เหมาะสม จึงเป็นหน้าที่หลักอย่างหนึ่ง ของหน่วยกายภาพบำบัด และฟื้นฟูสมรรถภาพปอด (Pulmonary Physical Therapy and Rehabilitation) ที่ต้องทำไม่ว่าขณะที่ผู้ป่วยมีอาการตามปกติ มีการกำเริบของโรค หรือหลังรื้อฟื้นจากการเจ็บป่วย นอกเหนือจากการแนะนำ การหายใจที่ถูกวิธี การออกกำลัง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ ของกล้ามเนื้อหายใจ การระบายเสมหะ